ديشب آخرين شب از شب‌هاي قدر بود و به همه‌ي شما دوستان و عزيزاني كه موفق به انجام توبه شده‌ايد تبريك عرض مي‌كنم. يكي از مبتلابه ترين مسائلي كه دامن‌گير مؤمنين است، توبه شكني و نقض پيمان با خداست. در اين يادداشت بر آن هستم كه با بهره‌گيري از رهنمودهاي حاج آقا مرتضي تهراني به آسيب‌شناسي توبه بپردازم. بسيار خوشحال خواهم شد كه از تجارب ارزنده‌ي دوستان در اين زمينه استفاده كنم، چون خودم هنوز نتوانسته‌ام به يك توبه‌ي نصوح و پايدار دست يابم.

مرحله اول: شناخت گناه

همان اوايلي كه باب جلسات خصوصي‌ام با حاج آقا مرتضي باز شده بود، از ايشان تقاضاي معرفي كتاب براي تربيت اخلاقي خود كردم. در كمال تعجب حاج آقا مرتضي فرمودند: «شما برويد داستان راستان و گناهان كبيره‌ي شهيد دستغيب را مطالعه كنيد!». اصولاً حاج آقا مرتضي جواب كليشه‌اي به هيچ كس نمي‌دهند و پاسخ‌هايشان كاملاً بر اساس مخاطب است. يعني نگاه مي‌كنند كه پرسشگر در چه وضعيتي است، پاسخ سؤال را مبتني بر حال و روز او ارائه مي‌دهند.

نكته‌ي اول اين كه براي خواباندن باد كلّه‌ي بنده مي‌فرمايند برو داستان راستان بخوان، نفرمودند برو «تازيانه سلوك» علامه حسن‌زاده آملي را مطالعه كن. نكته‌ي دوم اين كه اگر كسي گناهان را به ظرافت و دقت نشناسد چگونه مي‌خواهد از ارتكاب به آنها پرهيز كند.

حاج آقا مرتضي در يكي از جسات عمومي‌شان فرمودند: «مثلاً به شما گفته مي‌شود امروز چند تا گناه كرديد، شما قدري فكر مي‌كنيد و مي‌گوييد 5 تا، ولي اگر رفتار شما را در آن روز زير ذره‌بين بگذارند خواهيد ديد كه 500 تا گناه كرده‌ايد. مثل بيماري كه خودش فكر مي‌كند يكي دو تا بيماري دارد ولي وقتي از او نمونه‌گيري مي‌شود و نمونه به آزمايشگاه برده مي‌شود مشخص مي‌شود كه صدها ميكروب و انگل در بدن اين فرد وجود دارد»

مرحله دوم: ريشه‌يابي گناه يا استقصاء

«انسان بايد در روح خودش استقصاء كند، يعني ريشه‌ي گناهان را پيدا كند و آنها را از ريشه درآورد. اگر اين كار را نكرد مثل اين است كه شما براي از بين بردن علف هرز، آن را از ساقه كوتاه كنيد، چهار روز ديگر اين دوباره جوانه مي‌زند»

فرض كنيد يك نفر به ديدن فيلم‌هاي پورنو معتاد شده است و توبه مي‌كند كه ديگر مرتكب چنين كاري نشود. براي محكم‌كاري در توبه‌اش همه‌ي فيلم‌هاي خود را نيز پاك و معدوم مي‌كند. تا اينجاي كار همان بريدن علف هرز از ساقه است. اگر انگيزه‌ها، زمينه‌ها و مشوّق‌هاي تماشاي اين گونه فيلم‌ها از روح اين فرد پاك نشود، به مرور با كمرنگ شدن اثر توبه، بازگشت فرد به وضعيت قبل از توبه قطعي است.

مرحله سوم: توبه بايد منجر به تغيير رفتار شود

«اگر شخصي توبه كرد اين توبه بايد در نوع نگاه كردن او تأثير بگذارد، عضلات گردنش را آزاد نگذارد هر چيزي را ببيند، گوشش را آزاد نگذارد هر چيزي را بشنود، با هر كسي معاشرت نكند، در روايات داريم: “من اصغي علي ناطق فقد عبده” يعني هر كس به سخن گوينده‌اي گوش بسپارد گويي او را پرستش كرده است».

يكي از آسيب‌هاي توبه گذار اين است كه سبك زندگي او پس از توبه تغيير نمي‌كند و نتيجه‌ي ورودي‌هاي قبلي به فكر و روح انسان همان خروجي‌هاي قبلي است.

مرحله چهارم: ويتامين‌ها و پروتئين‌ها

«خدا در قرآن مي‌گويد نماز از فحشاء و منكر جلوگيري مي‌كند، پس چرا خيلي‌ها نماز مي‌خوانند ولي باز هم گناه مي‌كنند، چون اين نمازشان خاصيت ندارد، از باب رفع تكليف است»

«شما بايد در روز 15 دقيقه قرآن با تمركز در يك مكان آرام بخوانيد و روي معني آن فكر كنيد»

بنده بعد از يكي از سفرهايم كه خدمت ايشان رسيدم، از غربت و برخي مشكلات ديگر گلايه كردم، حاج آقا مرتضي فرمودند: «قرآن روزانه‌ات را مي‌خواني؟» عرض كردم: «مي‌خوانم ولي مرتب نمي‌خوانم» گفتند: «اين چه حرفي است؟ مثل اين كه بگويي من ناهار مي‌خورم ولي مرتب نمي‌خورم. قرآنت را به طور مرتب بخوان آن مشكلاتي كه گفتي برطرف مي‌شود» در مجموع حرفشان اين بود كه من آثار قرائت روزانه قرآن را در چهره‌ي تو  نمي‌بينم.

شخصي كه به ارتكاب معاصي عادت مي‌كند، مثل انسان بيمار است. بيمار هم بايد آنتي بيوتيك مصرف كند و هم ويتامين. اگر نماز با توجه خوانده نشود، قرآن به طور منظم قرائت نشود، ادعيه و اذكار روزانه ترك شود، انرژي لازم براي حركت در مسير بندگي وجود نخواهد داشت و اصطلاحاً تائب كم مي‌آورد و مجدداً به وضعيت قبل از توبه باز مي‌گردد

«وضويتان را با توجه بگيريد، قبل از ايستادن به نماز چند لحظه بنشينيد و فكر كنيد، اين‌ها باعث مي‌شود نمازتان را با حضور قلب بخوانيد»

«اگر مي‌خواهي نمازت را هول هولكي بخواني كه زودتر به افطار برسي، اين فايده ندارد. اول قدري غذا بخور تا نمازت را با توجه بخواني»

مرحله پنجم: رياضات شرعيه براي برطرف شدن آثار قبلي گناهان

برخي گناهان، در روح انسان به حالت ملكه و پايدار درآمده است و صرف تصميم به ترك آن گناه كافي نيست. حتي در مواردي كه انسان بتواند به صورت ظاهري آنها را ترك كند، به محض اين كه تمركز انسان از روي رفتارش برداشته شود، سيستم مغز به وضعيت Auto مي‌رود و مجدداً همان گناهان تكرار مي‌شود. مثل فرد بددهني كه خيلي خودش را كنترل مي‌كند تا دشنام ندهد، كافي است تا اندكي عصباني شده و عنان از كف بدهد، تا به اندازه‌ي همه‌ي فحش‌هايي كه نگفته، دشنام و حرف زشت از دهانش خارج شود. اگر چه او پس از فروكش كردن عصبانيتش از كرده‌ي خودش پشيمان شود لكن در لحظات عصبانيت، فرمان در دست او نيست.

حاج آقا مرتضي براي اين قبيل گناهان توصيه به انجام رياضات شرعيه مي‌كردند. رياضت شرعي خيلي آسان و خيلي مشكل است. در يك تعريف ساده يعني آن كاري كه دلت مي‌خواهد را انجام نده. مثلاً شما عادت داريد سالاد را با سس بخوريد، از اين به بعد بدون سس بخوريد، عادت داريد در كنار غذا حتماً نوشابه باشد، به جاي آن آب بخوريد، يعني به زبان خودماني حال نفس‌تان را بگيريد.

«وقتي قوه‌ي شهوت يا غضب در كسي غالب باشد، چه بسا در لحظه‌ي ارتكاب معصيت عقلش زشتي كار را تصديق كند، ولي زور اين عقل ضعيف به شهوت و غضبش نمي‌رسد، لذا نمي‌تواند ممانعت كند از انجام آن. رياضت شرعي باعث مي‌شود عقل در وجود شما حاكم شود و اين غرايزي كه بيش از حد بزرگ شده‌اند، كنترل و كوچك شوند.»

مرحله ششم: توبه‌ي مجدد در صورت شكسته شدن توبه

«وضعيت انسان مؤمن بايد به گونه‌اي باشد كه هر لحظه در حال انابه و بازگشت به سوي حق تعالي باشد، از هر كجايي كه از خط بيرون زد، دوباره برگردد. خدا رحمت كند مرحوم نيّرزاده را كه در اوايل انقلاب از تلويزيون برنامه‌اي براي بچه‌ها پخش مي‌كرد، به ظاهر آموزش حروف الفبا و جمع و تفريق بود ولي در واقع درس زندگي بود، مدام به اين بچه‌هايي كه پاي تخته سياه چيز مي‌نوشتند، مي‌گفت: “از خط كه بيرون نزدي؟”»

يكي از مهم‌ترين آسيب‌هاي توبه، اين است كه شخص تائب با ارتكاب يك گناه فكر كند سدّ ايمان او شكسته شده است و او ديگر قادر به پايداري در برابر گناهان نيست و به اصطلاح خودش را ول و رها كند در انجام باقي گناهان. همواره بايد به رحمت خدا و بازگشت به سوي حق تعالي اميدوار بود و شخص تائب بايد پس از هر بار زمين خوردن رفتارش را تحليل كند كه چرا اين چنين شد؟ تا بر اساس نتايج تحليل نسبت به برطرف كردن رخنه‌ها و منفذهاي توبه‌اش اقدام كند.